Биир уол оҕо төрөөн…

Киһи олоҕун устатын тухары төһөлөөх элбэх араас дьоннуун алтыһан, өйөһөн-убаһан муҥур үйэтин моҥуура буолуой? Үтүө санаалаах, үчүгэй киһилиин көрсөр, билсэр этэргэ дылы, туһугар дьол буоллаҕа… Мин айылҕаттан айдарыылаах Наталья Дмитриевна уонна Валерий Иванович Ивановтар дьиэ кэргэттэрин кытта билсибитим, доҕордоспутун хайыы-үйэ сүүрбэ төгүрүк сыл буола охсубут эбит.
Бу сахалыы сайаҕас санаалаах ыал өрүү ыалдьыттардаах-хоноһолордоох буолар. Күндү ааҕааччыларга, бүгүн дьиэлээх хаһаайын Валерий Иванов туһунан кылгастык билиһиннэриэм.

“Эн Саха сирэҕин”
Валерий Иванович биһигин ыйаабыт сирэ — талыы-талба Таатта сирэ. Сүрэхтээх-бэлэстээх, хайа да үлэттэн иҥнэн-толлон турбат уолчаан эт-хаан өттүнэн сайдыылаах буола улааппыта. Ытык-Күөл оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан көҥүл тустуунан үлүһүйэн туран дьарыктаммыта. 1966 сыллаахха өрөспүүбүлүкэҕэ 53 кг ыйааһыҥҥа тустан бастаабыта. Бииргэ эрчиллэр табаарыстара эмиэ куһаҕана суохтук күрэхтэспиттэрэ. Кинилэри аатырбыт-суруаҕырбыт тренербит Дмитрий Петрович Коркин бэлиэтии көрбүтэ уонна Чурапчытааҕы спортивнай оскуолаҕа үөрэнэ кэлэллэригэр ыҥырбыта. Уолаттар Һулаханһ киһи этиитигэр үөрүүнэн сөбүлэспиттэрэ. Онон хатыҥнардаах чараҥнардаах тоҕус томтордоох Чурапчыга Валера үөрэнэ, тустуунан утумнаахтык дьарыктана көһөн кэлбитэ. Кинини кытта табаарыстара Илларион Федосеев, Дмитрий Петров, Илья Григорьев бааллара.
– Тренер Дмитрий Петровичка дьарыктаммыппын, үөрэммиппин дьылҕам бэлэҕинэн ааҕабын. Чахчы улуу тренер, педагог этэ. Биһиги, оҕолор, наһаа ытыктыырбыт, толлорбут. Дмитрий Петрович үөрэнээччилэрин кытта тэҥнээхтэрин курдук кэпсэтэрэ. Хаһан даҕаны куолаһын үрдэтэн да көрбөтө. Махачкала куоракка күрэхтэһэ сылдьан, рестораҥҥа эбиэттии олорбуппут. Онно Дмитрий Петрович миигиттэн Һэн кимҥиний?һ диэн ыйыппыта. Ону мин хап-сабар ҺИванов Валерабынһ диэн хардардым. Киһим: Һэн Иванов Валера буолбатаххын, эн Саха сирэҕинһ, – диэтэ.
Ити кылгас кэпсэтиинэн, мин төрөөбүт дойдубун Сахам сирин көмүскүү сылдьарбын хаһан да умнубат гына, чопчу этэн кэбиспитэ. Онон хас туста таҕыстаҕым ахсын, Бөтүрүөбүс ити ити этиитэ төбөбөр көтөн түһээччи. Эппиэтинэһим өссө үрдээччи, – диэн Валерий Иванович ытыктыыр киһитин туһунан бэйэтин кэпсииринээҕэр ордук итийэн-кутуйан туран сэһэргээбитэ.

Кыайыылар, ситиһиилэр
1968 сыллаахха кини Астрахань куоракка ыытыллыбыт үөрэнээччилэр бүтүн Россиятааҕы чемпионаттарыгар кыайыылааҕынан тахсан үөрбүтэ-көппүтэ. Ити сыл Валера Ленинград куорат чемпионатыгар эмиэ пьедестал үрдүкү үктэлигэр турары ситиспитэ. Бу күрэхтэһиигэ кини сахалартан соҕотох эрэ этэ. Нөҥүө сылыгар Тбилиси куоракка эдэр ыччат чемпионатыгар кыттан эмиэ бастаабыта. Нальчик куоракка ыытыллыбыт ССРС чемпионатыгар бэһис миэстэ буолбута. 1971 сыллаахха Дьокуускай куорат көҥүл тустууга аһаҕас чемпионатыгар үһүс бириистээх миэстэҕэ тиксэн, ССРС спорка маастарын нуорматын толорбута.
Валера оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан бэйэтэ этэринэн, дьылҕатын бэлэҕинэн буолбут улахан тренер Дмитрий Коркиҥҥа эрчиллэн, балачча үгүс ситиһиилэммитэ. Кини көҥүл тустуу таһынан дуобатынан эмиэ сөбүлээн дьарыктанара. Бу спорт көрүҥэр — бастакы разрядтаах. Валерий Иванович саахымакка эмиэ куһаҕана суох оонньуур.

Үлэҕэ эмиэ бастыҥ
Кини 1970 сыллаахха Саха Государственнай университетын физико-математическай факультетыгар үөрэнэ киирбитэ. Ол эрээри тэһийэн-тулуйан нэһиилэ биир эрэ сыл устата үөрэммитэ. Санаата-оноото дойдутун диэки хаанньары тарда турара. Онон үөрэҕин быраҕан кэбиспитэ. ҺТааттаһ сопхуоска бороон көрбүтэ. Үлэҕэ-хамнаска эриллэн улааппыт Валерий бороон көрүүтүгэр үрүлүйэн-харалыйан туран үлэлээбитэ. Таһаарыылаах үлэтин иһин үгүс грамоталарынан уонна дипломнарынан наҕараадаламмыта. 1975 сыллаахха социалистическай куоталаһыыга бастаан, Японияҕа барар босхо путевканы ылары ситиспитэ.
– Тустар буоламмын син элбэх соҕуруу куораттарга сылдьыбытым, ол эрээри таһыччы сайдыылаах дойдуга тиийбитим. Өҥнөөх фонтан, бэйэтэ аһыллар-сабыллар ааннар… Уопсайынан киһи соһуйара, сөҕөрө-махтайара наһаа элбэҕэ. Ол кэнниттэн отут сыл ааспытын кэннэ эмиэ күн тахсар дойдутун көрөр дьолломмутум. Урукку көрбүппүнээҕэр чыҥха атын дойду буолбут этэ. Уу аннынан барар туннелинэн айаннаан сөхпүппүт, – диир Валерий.
Сопхуоска үлэлии сылдьан, олоҕун аргыһын Натальяны көрсөн ыал буолбута. Билигин эйэлээх дьиэ кэргэн буолан олорбуттара, хайыы-үйэ 48 сылын туола охсубут. Валерьян уонна Роберт диэн уолаттардаах. Кыыспыт суох диэн хомойбуттарын, кийииттэрэ солбуйан биэрдилэр. Аны сиэннэр биир-биир кэлитэлээтиэр.

Кэпсээнтэн кэпсээн
Кэпсээнтэн кэпсээн диэбиккэ дылы, улахан уолларын Роберт уруута Ытык Хайа туристическай комплекска буола турдаҕына, мелодист Анастасия Варламова ҺХап хараҥа хоско хап-хара киһи сытар үһү, ол тугуй?һ диэн таабырын таайтарбыт. Хас да киһи Һнегрһ диэн хаһыытаабыттар. Саҥарбыттарын дуораана сүтэ да илигинэ, биллиилээх ырыаһыт Африк Симон киирэн кэлбит. Ыалдьыттар соһуйуу-сонньуйуу бөҕөтө буолбуттар. Африк Симон сыбаайбалааччылары кытта хаартыскаҕа түспүт, эдэрдэр дьоллорун туһугар аал уоту аһаппыт, ыллаабыт. Ырыаһыты Ытык Хайаҕа күүлэйдэтэ аҕалбыттар эбит. Уруу буола турар диэбиттэригэр, киирэн көрүөм этэ диэн көрдөспүт. Онон Робертаах Туйаара олохторун холбуур урууларыгар биллиилээх ырыаһыт Африк Симон ыалдьыттаан турардаах. Били таһынааҕы ыалбыт Ыстапаан киирэн ыллаабыта буоллаҕай, барбах эрэ Африк Симон ыалдьыттаан ааспытын сурукка тиһэргэ быһаарынным.

Монголияҕа эргиэмсиктээһин
Валерийдаах Наталья айанныылларын, сири-дойдуну көрөллөрүн наһаа сөбүлүүллэр. Ырыынак сыһыаннаһыыларыгар саҥа киирии, олоҕу кытта тэҥҥэ хаамсар, өйдөрө түргэнник-тарҕамнык үлэлиир бэрт ахсааннаах киһи Кытайтан табаар таһан эргинэр-урбанар кэмнэригэр, Валерийдаах Монголияҕа киирзэ саппыкы илдьэн атыылаан эргиммиттэрэ. Мэнээк киһи санаммат дьыалата. Тас дойдуга аҥаардас күүлэйдээн кэлэрбит уустук. Өссө табаар таһааран атыылыах диэтэххэ…
Ивановтар дьиэ кэргэттэрэ Тааттаттан Дьокуускайга 1990 сыллаахха көһөн кэлбиттэрэ. Валерий Иванович ҺТыгын Дарханһ рестораҥҥа, көтөр фабрикатыгар үлэлии сылдьыбыта. Ивановтарга сылдьар ыалдьыттар дьиэлээх хаһаайын асчытыттан сөҕөллөр эрэ. Бу туттара-хаптара түргэнэ-тарҕама, аһа минньигэһэ. Кини баахылатын, хоп-хойуу күөрчэҕин сиэбит эрэ киһи астыныан астынар.
ҺКиһи үтүө майгыта-сигилитэ — көтөр кынатаһ диэн мээнэҕэ эппэттэр. Бу олохпут уустугуран, дьон сиэрэ-майгыта уларыйбыт кэмигэр, Валерий Иванович курдук оҕолуу ыраас дууһалаах, санаалаах киһи бэрт ахсааннааҕа буолуо дии саныыбын. Ыстатыйам геройа Валерий Иванович тохсунньу 28 күнүгэр 70 сааһын туолбута. Киһи кэннин хайыһан, олорбут олоҕун сыаналанан, ырытан көрөр, кэрдиис кэмэ. Орто туруу бараан дойдуга биир уол оҕо төрөөн, дьоһуннаах олоҕу олордо, өссө да олоруо турдаҕа.
Людмила НОГОВИЦЫНА.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *